خراسان جنوبی

ويرايش

 
استان خراسان جنوبی در شرق کشور با مساحتی حدود ۹۵ هزار و ۳۸۸ کیلومتر مربع واقع شده که از حیث وسعت ، جزو هشتمین استان ایران به شمار می رود. این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان یزد، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان سیستان و بلوچستان و از جنوب غربی با استان کرمان همسایه است. استان خراسان جنوبی براساس تقسیمات کشوری، در سال ۱۳۸۳ با مصوبه ی هیات دولت و مجلس شورای اسلامی با حضور ۴ شهرستان جدا شده از خراسان بزرگ تشکیل شد و شهر بیرجند به عنوان مرکز استان خراسان جنوبی تعیین گردید. در حال حاضر نیز مهم ترین شهرستان های این استان عبارتند از: قاینات، درمیان، سرایان، سربیشه، نهبندان، فردوس، بشرویه، زیرکوه و خوسف.
 
 

 

موقعیت جغرافیایی 

استان خراسان جنوبی از لحاظ ناهمواری ها، به دو قسمت «کوهستانی و مرتفع»‌ در شمال و شمال غرب و قسمت «پست و هموار» در دشت های مرکز و جنوب استان تقسیم می شود. بلندترین نقطه ی استان، قله باقران در ارتفاعات مرکزی با ارتفاع  ۳۶۱۵  متر  می باشد و پست ترین نقطه استان در دشت کویر با ارتفاع ۶۵۰ متر از سطح دریا  در جنوب قرار گرفته است.
کوه های خراسان دنباله ارتفاعات البرز به سمت شرق است که به صورت قوس های موازی از «شاه کوه» آغاز شده و در جهت شمال غربی به سمت جنوب شرقی تا ارتفاعات «هندوکش افغانستان» امتداد می یابد.
حاصلخیزترین بخش این استان در قسمت شمال و شمال غرب واقع شده است؛ ولی دشت های جنوبی و جنوب غربی به دلیل مجاورت با حاشیه شمال لوت، دارای آب و هوایی خشک و خشن بوده و در معرض جریان شن های روان هستند.
آب و هوای استان خراسان جنوبی «خشک و بیابانی» است، ولی با توجه به نحوه قرار گرفتن مناطق پست یا مرتع به دو دسته «‌آب و هوای خشک و گرم»‌ و «‌آب و هوای خشک و ملایم» تقسیم می شود. آب و هوای خشک و گرم بیشتر در دشت ها، مناطق هموار مرکز ، غرب و جنوب غرب و آب و هوای خشک و ملایم در بخش های مرتفع شمالی، شمال غربی استان و اطراف بیرجند مشاهده می شود.
از آنجا که استان خراسان جنوبی در ناحیه آب و هوای بیابانی قرار گرفته است، رودخانه های موجود در این منطقه از نوع فصلی بوده و رودخانه دائمی وجود ندارد.

 

پیشینه تاریخی

قلعه اسپاخوخراسان جنوبی شامل محدوده‌ای از خراسان بزرگ است که در سده‌های پیش «قهستان» نامیده می‌شد. براساس کتیبه‏ هاى به جا مانده از دوره هخامنشى و به گفته بعضى از مورخان یونانى،«قهستان» سکونتگاه قوم ساگارت، از اقوام آریایى بود. هرودوت مورخ یونانى مى‏ نویسد: آن‏ها در ردیف اقوام شرقى هستند و از سکنه «ساتراپ چهاردهم هخامنشیان» به شمار مى‏ روند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام «تونوکاین» - تون و قاین- یاد کرده‌است. واژه «قهستان» را اکثر پژوهشگران، معرب «کهستان» دانسته اند که به دلیل محیط جغرافیایی خاص و وجود کوهستان ها به آن اطلاق می شد. « کهستان » را بر وزن «کوهستان» هم گفته اند. از اواخر قرن پنجم هجرى «قهستان» به یکى از مراکز مهم فعالیت «فرقه اسماعیلیه» به رهبرى «حسن صباح» تبدیل شد. از آنجایى که این ناحیه از موقعیت مناسب اقلیمى و طبیعى برخوردار نبود و مورد بى‏ توجهى حکومت‏ هاى مرکزى بود، براى فعالیت‏هاى «فرقه اسماعیلیه» داراى شرایط مساعدى بود. لذا، بعد از منطقه الموت، قهستان به مهم ‏ترین مرکز فعالیت اسماعیلیان تبدیل شد، که قلمروى در حدود «ترشیز یا کاشمر» تا «نهبندان» را دربرمى‏ گرفت. با روی کار آمدن حکومت صفوی، امنیت نسبتی در این منطقه بوجود آمد که باعت رونق و گسترش تجارت شد. استان خراسان جنوبى تا ۱۳۸۳، بخشى از استان پهناور خراسان بود، ولى در این سال با مصوبه مجلس شورای اسلامی و براساس تقسیمات جدید کشورى، از آن منفک شد و خود به استانی مستقل تبدیل گردید.
 

اقوام و زبان

همانطور كه اشاره شد؛ این منطقه زیستگاه یکی از اقوام آریایی نژاد به نام «سارگات» بود. زبان و نژاد مردم سرزمین بزرگ خراسان، کمتر دچار آمیختگی و اختلاط شده است و دلیل آن، داشتن شرایط خاص آب و هوایی و اقلیمی است كه چندان مورد توجه و تاخت و تاز افراد بیگانه در طول تاریخ قرار نگرفته است. زبان رسمی و اصلی مردم استان، فارسی است. این زبان در هر نقطه شهری و روستایی با لهجه خاص ومنسوب به همان محل بیان می شود مثل لهجه بیرجندی، لهجه قاینی، لهجه سرایانی، لهجه نهبنـدانی و غیر ه كه البته این لهجه ها با تفاوت هایی در واژه ها، جمله بنـدی ها و تاكیـد بر روی هجاها همراه است.
 

موقعیت اجتماعی و اقتصادی

 
 
 
آش عدس، آبگوشت، اشکنه اوجز، اشکنه دولخ باد، اشکنه شیرین، اشکنه عدس، اشکنه آلو، اشکنه کشک زرد، اشکنه دارو دوا، بلغور پلو، پلو گاورس، خورش سماروغ، خورش ریواس، غروت بادمجان.

سوغات

بخش کشاورزی : آلو بخارا، انار، زعفران، زرشک، عناب بیرجند، توت خشک

بخش دامداری : قره قروت، کشک

بخش صنایع دستی : انواع قلاب بافی ها، انواع محصول های حصیری، زیلو، پارچه های سوزن دوزی شده، قالی

 

جاذبه های طبیعی - گردشگری

بند دره
 
 
بیرجند :‌ آبشار چارده، آبگرم لوط، بند دره، بند عمرشاه، دره های ارتفاعات باقران، نیزارها و ماسه بادیهای كویر خور
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

درمیان : آبگرم گزیك، چنار كهن سال دوشینگان، طبیعت روستای فورگ، طبیعت روستای درمیان

روستای چنشت

 

سربیشه :‌ روستای چنشت، چشمه آب ترش سربیشه، چشمه آب معدنی گندگان، معدن بازالت منشوری

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

سرایان : طبیعت روستای مصعبی، طبیعت روستای كریمو، طبیعت روستای چرمه، طبیعت روستای كال ذو

 غار اسفدن

 

قاین : دشت اسفدن، دشت شاهرخت، غار ورزق، غار پهلوان، غار خونیك، غار فارسان، طبیعت ارتفاعات بوذر جمهر

 

 

 

 

 

 

نهبندان : كویر ده سلم

جاذبه های تاریخی  

قلعه-بیرجند

 

بیرجند :‌ آرامگاه ابن حسام خوسفی، ارگ كلاه فرنگی یا ارگ امیر حسن خان، ارگ سپهری، ارگ بهارستان، ارگ حاجی آباد، باغ وعمارت اكبریه، باغ و عمارت شوكت آباد، باغ و عمارت امیرآباد، باغ و عمارت رحیم آباد،  باغ و عمارت بهلگرد، باغ و عمارت معصومیه، باغ و عمارت منظریه، بافت تاریخی خور، حمام چهار درخت (موزه پهلوانی)، قلعه بیرجند، قلعه فورگ، مدرسه شوكتیه، حسینیه نواب، مسجد جامع چهاردرخت، موزه مردم شناسی، موزه باستان شناسی، موزه شهدا، موزه مشاهیر و مفاخر ملی، موزه علوم و تاریخ طبیعی، موزه وقف. 

 
 
 
 
 
 
 
آرامگاه‌ ابراهیم‌ رضا

 

درمیان :‌ آرامگاه سلطان ابراهیم رضا، آتشكده گسك، قلعه تاریخی فورگ، قلعه كل حسن صباح، مسجد جامع هندوالان

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
روستای شگفت انگیز ماخونیك

 

سربیشه : روستای شگفت انگیز ماخونیك، خانه یاورری، خانه تاریخی بهاور، مزار كاهی، قلعه باغ مود، قلعه کهنه سربیشه، سنگ نگاره ماخونیك، مسجد چهارده معصوم، مسجد گنجی

 
 
 
 
 
 
 
 
 
آرامگاه توران شاه

 

سرایان : آرامگاه توران شاه، سد ذو، كاروانسرای سرایان، قلعه قلاع سرایان، موزه مردم شناسی سرایان

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مسجد‌ جامع‌ قائن
 
 
قاین : آرامگاه بوذر جمهر قاینی، امامزاده عبدالله كارشك، امامزاده زید النار آفریز، قلعه چهل دختر، قلعه هاجر آباد، قلعه آفریز،  قلعه كوه، مسجد جامع قاین، مسجد جامع افین، مسجد جامع خضری، موزه مردم شناسی قاین (خانه سلطانی).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
قلعه‌ نهبندان

 

نهبندان : آسبادهای خوانشرف، آسبادهای نهبدان، بافت قدیمی روستای استند، بافت قدیمی روستای قدمگاه، خانه تقوی، قلعه شاهدژ، قلعه نهبندان، مزار سید علی، مسجد روستای میغان، موزه مردم شناسی نهبندان.

 

 

 

 
بالا