خلیج

ويرايش


خلیج به پیشروی آب دریاها و اقیانوس ها در خشکی گفته می شود. واژه خلیج در زبان فارسی «شاخاب»، «شاخابه» و شاخاوه» است. با مطالعه و بررسی تاریخ تحولات زمین شناسی، درمی یابیم که در اواسط دوه سوم زمین شناسی، یعنی حدود ۳۰ میلیون سال پیش، در اثر گسترش دهانه شکاف دریای عمان خلیج های چون «خلیج فارس» و «خلیج چابهار» در بخش جنوبی کشور ایران به وجود آمد که نه تنها وجود این خلیج ها از نظر اکوسیستمی برای ایران اهمیت دارد بلکه از نظر موقعیت استراتژیکی و اقتصادی در سطح جهان از اهمیت به سزایی برخوردار است.

 

خلیج فارسخلیج فارس
خلیج فارس با وسعت ۲۴۰ هزار کیلومتر مربع، در جنوبی ترین نقطه ایران واقع شده است. این خلیج از غرب با کشورهای کویت و عراق، از جنوب با کشورهای عربستان، بحرن و امارت متحده همسایه است. خلیج فارس از لحاظ وسعت بعد از خلیج مکزیکو و هودسن، سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می شود. مهم ترین جزایر خلیج فارس عبارتند از: ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، خارک، قشم، کیش، لاوان.

 

 

 


موقعیت جغرافیایی
خلیج فارس، امروزه از محل پیوند آب اروند روند در خرمشهر و بصره تا شبه جزیره مسندام در شمال عمان امتداد دارد و از طریق تنگه هرمز با دریای عمان ارتباط دارد. همچنین دریای عمان محل اتصال خلیج فارس با اقیانوس هند است. این خلیج همان طور که اشاره شد در دوره سوم زمین شناسی و بر اثر پیشروی آب دریا در خشکی شکل گرفته است. براساس مطالعات زمین شناسی این احتمال داده می شود که خلیج فارس در گذشته از نظر وسعت دو برابر وسعت فعلی بوده و یکی از علت های کوچک شدن این خلیج می تواند تحولات زمین شناسی و ریزش رسوبات رودخانه ای در طی میلیون ها باشد.
خلیج فارس، دارای عمقی حدود ۲۵ تا ۳۵ متر است که همین عمق کم باعث پیشروی خشکی به درون دریا شده است. آب خلیج فارس، با وجود، حدود ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف خلیج و ۲۵ چشمه جاری آب شیرین در سواحل آن، شور است. سرچشمه اصلی آب های شیرین جاری در سواحل خلیج فارس، كوههای زاگرس هستند که عبارتند از: اروند، كارون، دیاله، زاب، جراحی، مند،دالكی و میناب.
آب و هوای خلیج فارس خشک و استوایی است، به طوری که گاهی دمای هوا در تابستان به ۵۰ درجه سانتی گراد می رسد و در این شرایط تبخیر آب بیشتر از میزان آب ها وارده است.
 

پیشینه تاریخی
براساس کاوش های باستان شناسی در دو سوی سواحل فارسی و عربی خلیج فارس می توان ادعا کرد كه این پهنه آبی یكی از مهم ترین و شاید اولین محل استقرارانسانها بوده و گهواره و مرکز تبادل تمدن های زیادی همچون: ایلامی، سومری، آکدی، آشوری، بابلی، مادی، پارسی، یونانی و اسلامی به شمار می آمده است. در کتیبه های آشوری خلیج فارس، «نارمرتو» به معنای «دریای تلخ» آورده شده است. پادشاهان ماد، خلیج فارس را یکی از ایالت های جنوب غربی و سپس جزو ساتراپ یا استان چهاردهم خود به نام «درنگیانه» به شمار می آورند.
استان پارس در دوره هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان مهم ترین و قدرتمندترین استان ایران باستان بود و این استان نه تنها شامل قسمت های شمالی خلیج فارس می شد، بلکه مشتمل بر تمامی جزایر، سواحل، مناطق شبه جزیره عربستان و حتی سواحل جنوبی شبه جزیره عربستان می شد. این استان تا قبل از ظهور اسلام همواره تحت حاکمیت پادشاهان ایرانی بود و جزو سرزمین های ایران به شمار می رفت.
اقوام پارت در دوران هخامنشیان، دارای دو راه تجاری بودند که مهم ترین آن ، راهی بود که از کنار فرات، آسیای صغیر، سوریه و بین النهرین شمالی به سمت خلیج فارس امتداد داشت. داریوش، پادشاه ایران هخامنشی، برای گسترش بازرگانی در ایران دستور حفر کانال سوئز برای عبور کشتی های بازرگانی از دریای پارس و نیز دریای سرخ به مصر و مدیترانه را داد. در سنگ نبشته ی برجای مانده از این دوران آمده است: « داریوش شاه گوید: من پارسی ام و از پارس، مصر را فتح و امر کردم این کانال را بکنند و از پی رود (رود نیل) تا دریایی از پارس به آن می روند، این کانال کنده شد و چنانکه امر کردم کشتی ها روانه شد؛ چنانکه اراده من بود.»
در زمان ساسانیان خلیج فارس را دریای پارس می نامیدند و برخی از تاریخ نگاران و جغرافی دانان یونانی از خلیج فارس به نام « پرسیکوس» به معنای «خلیج پارس» یاد کرده اند و بالاخره این که دانشمندان مسلمان آن را، بحر فارسی یا البحرالفارسی ذکر کرده اند. در این دوران بندر سیراف در استان بوشهر مرکز بازرگانی بزرگی شد، چنانچه در اسناد تاریخی چین از قرن چهارم تا دوازدهم میلادی، نام پارس، فارس، پارسوا و ایران همواره دیده می شود.
پس از ورود اسلام به ایران، حکام ایالت فارس از طرف دستگاه خلافت امویان و عباسیان تعیین می شدند. اما با روی کار آمدن طاهریان به مرور زمان، امرا و پادشاهان محلی بر این ایالات حکمرانی می کردند. خلیج فارس در طول تاریخ به دلیل داشتن استراتژیک خاص همواره مورد توجه استعمارگان و کشورهای همسایه بوده است. مثلاً می توان به حمله عثمانی ها در دوران حکومت صفویان اشاره کرد به طوری که عثمانی ها با حمله به خلیج فارس هر روز بر نیروهای دریایی خود می افزودند و پرتقالی ها نیز در قرن 16 میلادی پس از تسلط بر این منطقه با عثمانی ها درگیر شدند، این روند ادامه داشت تا اینکه در سال 1587 میلادی، شاه عباس به کمک انگلیسی ها، پرتقالی ها را عقب راند، ولی همین کمک انگلیسی ها باعث نفوذ بریتانیا بر این منطقه شد. تسلط استعمارگران بر این منطقه به همین جا ختم نشد. در سال 1033 هجری، هنلدی ها با هدف تجارت بر تنگه هرمز تسلط یافتند که همین باعث اختلاف هلندی ها با انگلیسی ها شد، هنوز از اختلاف این دو کشور چندی نگذشته بود که فرانسوی ها با تاسیس شرکت فرانسوی- هندی در سال 1075 هجری به جمع رقبا پیوستند.
با روی کار آمدن نادرشاه افشار، وضعیت خلیج فارس به نسبت بهبود یافت. نادرشاه دستور ایجاد نیروی دریایی در خلیج فارس را داد و چند فروند کشتی از انگلستان و هلند خریداری کرد.
تاخت و تاز و نفوذ استعمارگران در دوران قاجاریه به دلیل بی کفایتی پادشاهان افزایش یافت به طور که دولت انگلیس خود را فرمانروای خلیج فارس می دانست، هرچند امیر کبیر، تلاش زیادی برای تشکیل نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریای خزر کرد ولی کارشکنی های استعمارزده های داخل و درباریان مانع از تحقق این اهداف شد.
در دوران رژیم پهلوی، حضور بیگانگان تا پایان جنگ جهانی دوم همچنان بر خلیج فارس سایه افکنده بود، ولی بعد از جنگ جهانی دوم رضاشاه با حمایت آمریکا هرچند توانست بر خلیج فارس مسلط شود و نیروی دریایی خود را تقویت و بر خلیج فارس تسلط یابد ولی وابستگی های بیش از حد ایران به آمریکا کم کم زمینه سرنگونی رژیم پهلوی را رقم زد.
با پیروزی انقلاب اسلامی همواره توطئه ها و تحریک کشورهای حاشیه خلیج فارس توسط آمریکا و انگلیس تا به امروز باعث اختلاف در منطقه و ایجاد ناامنی در این منطقه شده است. به طور مثال تحریک کشور های حاشیه خلیج فارس به ویژه کشور کوچک و وابسته امارات متحده توسط آمریکا و انگلیس، باعث شده این کشور با طرح نام جعلی برای خلیج فارس و عنوان کردن خلیج عربی تلاش در راه اندازی جنگ روانی و به دنبال آن فشارهای سیاسی علیه ایران می باشد.
نام خلیج فارس را اولین بار کارگزار استعمار انگلیس در خلیج فارس به نام «لرد بلگریو» جعل کرد و در کتاب خود نوشت: «خلیج فارس که تازیان اینک آن را خلیج عربی گویند..». هرچند این شخص تلاش کرد این واژه ساختگی را در بین کشورهای منطقه خلیج فارس به ویژه اعراب رواج دهد، اما این نکته را فراموش کرده بود که خلیج فارس از دوران باستان تا به امروز خلیج فارس بود و همیشه به این نام خواهد ماند و دولت جمهوری اسلامی ایران نیز با تکیه بر تمامی اسناد تاریخی و مدارک برجای مانده از دوران باستان و دوران معاصر موقعیت و تاریخ خلیج همیشه فارس را جزو تاریخ سرفراز و جدانشدنی خود می داند .
به همین مناسبت دولت جمهوری اسلامی ایران روز 10 اردیبهشت ماه را در تقویم رسمی کشور «روز ملی خلیخ همیشه فارس» به ثبت رسانده است.
 

بالا