فناوری سلول های بنیادی

ويرايش
  •  

 

سلول های بنیادی، آن دسته از سلول های بدن هستند که علاوه بر داشتن خاصیت خود تکثیری و خود نوسازی، قابلیت تمایز و تبدیل شدن به انواع دیگر سلول های بدن از جمله سلول های خونی، قلبی، عصبی و غضروفی را دارند. همین ویژگی باعث شده که امروزه تحقیقات بسیاری در این زمینه صورت گرفته، به طوری که به نظر متخصین، از سلول های بنیادین نه تنها می توان در ترمیم بافت های آسیب دیده استفاده کرد بلکه در آینده ای نزدیک، در ساخت اندام های انسانی نیز می توان از آن بهره برد.
سلول های بنیادی براساس خصوصیات به سه دسته تقسیم می شود:
سلول های بنیادی جنینی: این سلول ها در مراحل اولیه تشکیل جنین از آن گرفته می شود.
سلول های بنیادی بالغ: این سلول ها پس از تولد فرد و به ویژه از مغز استخوان گرفته می شود.
سلول های بنیادی خون بندناف: از بندناف استخراج شده و همانند سلول های بنیادی خونساز مغز استخوان می باشند.
 

فناوری سلول های بنیادی در ایران

استفاده از سلول های بنیادی حدود ۲۰ سال پیش با تحقیق روی حیوانات به ویژه موش در جهان شروع شد و تا به امروز نیز به پیشرفت های قابل ملاحظه ای رسید. امروزه سلول های بنیادی به عنوان یکی از شاخه های فناوری نوین در مطالعات علوم پایه و علوم بالینی مورد توجه قرار گرفته است. مهم ترین کاربردهای سلول بنیادی؛ توسعه طب، درمان بیماری های صعب العلاج، کشف داروها، مطالعه عملکرد ژن ها، توسعه زیست شناختی، جنین شناسی و علم ژنتیک می باشد.
کشور ایران نیز در معرفی سلول های بنیادی به صورت گسترده ای دست به تحقیق و پژوهش زده و توانسته در سطح جهانی به پیشرفت قابل توجهی دست یابد و با استفاده از این فناوری به درمان بیش از ۱۰۰ بیمار دیابتی، شش بیمار ام اس و ۱۰ بیمار مغزی بپردازد. به گزارش وزارت بهداشت، درمان و آموزش کشورایران در حوزه علمی و فناوری، رتبه ۳۱ را دربین کشورهای دنیا به خود اختصاص داده است.

 

پژوهشکده زیست شناسی و فناوری سلول های بنیادی رویان

پژوهشگاه رویان هشتم خرداد ماه سال 1370 به عنوان مرکز جراحی محدود با هدف ارائه خدمات درمانی به زوج‏های نابارور و پژوهش و آموزش در زمینه علوم باروری و ناباروری توسط  دكتر سعيد كاظمي آشتياني و گروهی از پژوهشگران و همکارانش در جهاد دانشگاهی علوم پزشکی ایران تاسیس شد. پژوهشگاه رویان در سال‏های 1377 و 1387 به ترتیب مجوز مراکز تحقیقات علوم سلولی و مرکز تحقیقات پزشکی تولید مثل را از شورای گسترش دانشگاه‏های علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دریافت کرد و آبان ماه 1388 شورای گسترش آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با ارتقای آن از پژوهشکده به پژوهشگاه رویان موافقت کرد.

 

فعالیت های پژوهشگاه 

این پژوهشگاه فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی و درمانی خود را در قالب  سه پژوهشكده و دو مرکز خدمات تخصصی با نام های:

مرکز درمان ناباروری و مرکز سلول درمانی، با راهبرد از علم تا کاربرد انجام می‌دهد.
فعالیت های پژوهشی، آموزشی و درمانی این پژوهشکده را می توان در قالب فعالیت های ذیل بیان کرد:
1- پژوهشکده زیست شناسی و فناوری سلول‌های بنیادی رویان

این پژوهشکده در زمینه طب پیوند با شناخت مبانی پایه زیست شناسی سلول‌های بنیادی، توسعه تحقیقات ترجمانی سلول‌های بنیادی روی حیوانات آزمایشگاهی و انجام کارآزمایی‌های بالینی فعالیت دارد. این پژوهشکده شامل گروه‌های پژوهشی سلول هاي بنيادي و زيست شناسي تكويني، فناوري نانو و زيست مواد، زيست پزشكي ترميمي و سلول درماني، زيست شناسي سامانه هاي مولكولي است.

2- پژوهشکده زیست شناسی و طب تولید مثل رویان

این پژوهشکده در زمینه افزایش میزان باروری، سلامت جنین و بهبود سلامت جامعه از طریق تحقیق و درمان ناباروری در حوزه‌های مختلف تولید مثل فعالیت دارد. این پژوهشکده شامل گروه‌های پژوهشی ژنتيك توليد مثل، جنين شناسي، اپيدميولوژي و سلامت باروري، اندوكرينولوژي و ناباروري زنان، آندرولوژي، تصويربرداري توليد مثل است.
 3- پژوهشکده زیست فناوری  

 این پژوهشکده بر تولید دام و محصولات وابسته مرتبط با زیست فناوری آن فعالیت دارد. پژوهشکده شامل گروه‌های پژوهشی مهندسي ژنتيك، زيست شناسي سلول جنسي و گروه زيست فناوري است.


نیروی انسانی مرتبط مشغول به کار

افراد متخصص مشغول به کار در این پژوهشکده دارای مدارک  PhD،  MD و MSc  می باشند.


تاریخچه شبكه علمي رويان  ایران

پژوهشگاه رویان متشکل از سه پژوهشکده‌ سلول های بنیادی، بیولوژی تولید مثل و زیست فناوری است. پژوهش در زمینه سلول‌های بنیادی از یک آزمایشگاه کوچک با تعداد محدودی پژوهشگر در سال ‍۱۳۷۹ در پژوهشگاه رویان شروع شد و پس از ده سال فعالیت شبانه روزی توانست بستر مناسبی برای حضور شانزده گروه پژوهشی فعال در زمینه‌های مختلف علوم سلولی- مولکولی فراهم نماید. یکی از بزرگ‌ترین دستاورد دهه گذشته‌ پژوهشکده سلول‌های بنیادی، نهادینه سازی علوم وابسته به سلول های بنیادی در جهت کاربرد این سلول ها در عرصه های پژوهشی و بالینی بوده است.

علم بیولوژی تولید مثل، با رشدی پرشتاب و چشم‌گیر، یکی از پربارترین علوم پزشکی در سه دهه‌ی اخیر به شمار می‌رود. در سال 1393 اولین جلسه هیئت موسس انجمن علمی رویان رسمیت یافت و در این جلسه مقرر شد پژوهشگران توجه خود را برگردآوری اطلاعات و تجربیات (با هدف تشکیل شبكه و استقرار فرایند اصلی آن) معطوف نمایند تا  طی بحث‌ها و بررسی‌های متعدد آیین‌نامه انجمن تدوین و در راستای مفاد آن، راهکارها و فرایندهای اجرایی گوناگون تدبیر و طراحی گردد. 
اسامی هیئت موسس نیز عبارتند از:  خانم‌ها دکتر لیلا ستاریان، دکتر سمانه اختراعي طوسی، شهیده جهانیان، مریم زارعی، زهرا جعفریان، پرناز برجیان و آقایان دکتر رضا مقدس‌علی، دکتر وحید عزتی زاده، محمد كاظمي آشتياني، حسین قانیان، حسین نظاری.

همچنین در سال 1379 ، بخش علوم حیوانات آزمایشگاهی پژوهشگاه رویان با یک اتاق پرورش موش کوچک آزمایشگاهی (موش سوری) در زعفرانیه تهران آغاز به کار كرد. در این مرکز سویه‌­های مختلف موش کوچک و بزرگ آزمایشگاهی  برای پاسخگويي به نیازهای پژوهشگران از منابع داخلی مانند انيستیتو پاستور، موسسه­ سرم­‌سازی رازی و منابع خارجی مانند The Jackson Laboratory در ایالات متحده آمریکا، JANVIER LABS در فرانسه و Max Planck institutes در آلمان تهیه، تکثیر و پرورش می‌یابند. در این مرکز براي تکثیر، پرورش و نگهداری استاندارد جوندگان و لاگومورف طبق استانداردهای بین المللی آمریکا و کانادا، این شرایط همراه با قابلیت تنظیم فاکتورهایی همچون دما، رطوبت نسبی و مدت زمان نوردهی در شبانه روز، فراهم شده است.

 

اهداف پژوهشکده شبکه عملی رویان

  • شناسایی دانشجویان و پژوهشگران مستعد در زمینه سلول‌های بنیادی، بیولوژی تولید مثل و زیست فناوری
  • فراهم آوردن زمینه‌های مناسب برای فعالیت‌های جمعی علمی
  • استفاده از توان بالقوه و بالفعل پژوهشگران در جهت تحقق اهداف عالیه و افق روشن علوم مرتبط با سلول‌های بنیادی، بیولوژی تولید مثل و زیست فناوری

 

وظایف و فعالیت ها

  • شناسایی دانشجویان مستعد و علاقه‌مند در زمینه‌های مرتبط با علوم سلولی و فراهم آوری زمینه فعالیت ایشان در پژوهشگاه رویان
  • فراهم سازی بستر مناسب برای همکاری‌های چند جانبه با سایر مراکز علمی
  • برگزاری سمینارهای دانشجویی در دانشگاه ها به منظور ایجاد وحدت رویه و تبادل نظر در موضوعات مختلف 
  • کمک به ارتقاء کنگره ها و سمینارهای پژوهشگاه رویان
  • تاسیس فضای مجازی برای معرفی شبکه و اعضای آن و به روز رسانی اخبار و رویدادها
  • برگزاری  کارگروه‌های علمی درون و بین رشته‌ای در زمینه‌های تحقیقاتی مختلف
  • فراهم آوری تسهیلات لازم جهت شرکت اعضاء در کنگره‌ها و کارگاه‌های سایر مراکز علمی
  • ایجاد ارتباط دانشجویان داخل با مراکز خارج از کشور و بالعکس

 

نحوه گروه‌بندی علمی شبکه بر اساس چشم‌انداز‌های نوین در علوم زیستی و پزشکی است.

 گروه‌های علمی شبکه عبارتند از:

  •     پزشکی تولید مثل(Reproductive medicine)
  •     سلول های بنیادی و زیست شناسی تکوینی (Stem cells and Developmental biology)
  •     زیست فناوری (Biotechnology)
  •     طب ترمیمی (Regenerative medicine)
  •     مهندسی سلول و بافت (Cell and tissue engineering)
  •     پزشکی سرطان(Cancer medicine) *
  •     پزشکی مبتنی بر فرد(Personalized medicine) *
  •     علوم شناختی (Cognitive sciences)*

 

بانک DNA

تشخیص اختلالات ژنتیکی و تحقیقات پایه ای درباره ژن ها نیازمند ژنوم انسان است. جمع آوری نمونه های ژنتیکی که یکی از اساسی ترین بخش‌های یک تحقیق به شمار می رود توسط مرکز پژوهشگاه رویان انجام می شود.  این مرکز  دارای توانایی بالقوه خوبی در زمینۀ تهیۀ نمونه های بانک DNA  است. معمولا مراجعین آن را افرادی از سراسر کشور و از قومیت های مختلف به علل ناباروری، سقط مکرر و ... تشکیل می دهد.

بانک  DNA، نمونه های مرتبط به یک تحقیق را فراهم می‌کند و این امکان را مهیا می سازد که طرح های پژوهشی در زمینۀ ژنتیک، داخل پژوهشگاه و در صورت لزوم در خارج از پژوهشگاه با سرعت بیشتری انجام شود. با حفظ نتایج طرح های تحقیقاتی که با کمک بانک انجام می شود در هر زمان، تحقیق بر روی نمونه هایی صورت خواهد گرفت که قبلا از لحاظ جنبه های دیگر مورد بررسی قرار گرفته اند. لذا هیچ تحقیقی به ارزشمندی انجام آن با نمونه‌های نگهداری شده در بانک نخواهد بود.
در حال حاضر نمونه های زیر در بانک موجود است:
1-    نمونه هایی از مردان نابارور
2-    نمونه هایی از زنان نابارور
3-    نمونه هایی از زوجین 
4-    سایر موارد
جهت استفاده از نمونه های موجود در بانک DNA پژوهشگاه رویان توجه به ضوابط بانک ضروری است.

ضوابط بانک DNA پژوهشگاه رویان

1.    بانک DNA نمونه های مورد نیاز جهت تحقیق را تامین خواهد کرد.
2.    محقق ملزم است نتایج به‌دست آمده بر روی هر نمونه را جهت تکمیل کردن اطلاعات هر بیمار به بانک ارائه کند.
3.    بانک DNA حق استفاده از نتایج منتشر شده توسط محقق را با ذکر منبع و ماخذ دارد.
4.    محقق ملزم است که از نمونه های DNA صرفا برای تحقیق مذکور استفاده کند و حق استفاده از آنها در تحقیق دیگری را ندارد.
5.    محقق مجاز نیست از نمونه ها برای اهداف تجاری استفاده کند.
6.    محقق ملزم است باقی مانده نمونه های مورد استفاده خود را به بانک DNA باز گرداند. 
7.    محقق ملزم است در صورت چاپ مقاله و هرگونه انتشارات نهایی و گزارش‌های ارائه شده در کنگره و رسانه ها در بخش مواد و روش‌ها و همچنین تقدیر و تشکر قید کند که از نمونه های بانک DNA گروه پژوهشی ژنتیک ناباروری پژوهشگاه رویان استفاده کرده است و یک کپی از مقالات منتشر شده یا گزارش نهایی را به بانک DNA پژوهشگاه رویان ارسال کند. 
8.    محقق مجاز نیست نمونه¬ها را در اختیار محققان دیگر بگذارد، مگر اینکه از بانک DNA پژوهشگاه رویان کسب اجازه کرده باشد.
9.    در پروژه های داخلی چنانچه بانک DNA تهیه نمونه را بپذیرد، نمونه متعلق به بانک خواهد بود و محقق صرفا برای تحقیق مصوب می‌تواند از آن استفاده کند و باقی مانده نمونه می‌تواند توسط بانک در اختیار سایر محققان قرار گیرد.
10.    نمونه های اهدایی محققان به بانک می‌تواند با ذکر حقوق معنوی محقق در اختیار سایرین برای تحقیق قرار گیرد.
11.    محققان خارج از پژوهشگاه رویان می‌توانند به دو گونه از نمونه های بانک DNA استفاده کنند:
12    به صورت پروژۀ مشترک با پژوهشگاه مطرح شود و یک محقق از پژوهشگاه به عنوان همکار اصلی طرح معرفی شود.
13    هزینه هر نمونه پرداخت شودد ولیکن بند 6 رعایت گردد.

 

دستاوردهای نوشتاری پژوهشکده علمی رویان در زمینه مقاله  و کتاب:

  • چاپ    14 کتاب فارسی و انگلیسی به صورت تالیف و ترجمه
  • چاپ    6 فصل کتاب در کتب بین المللی
  • چاپ    600 مقاله در مجلات علمی پژوهشی داخلی و خارجی

 

تاثیر علمی نتایج پژوهشی

  • موفقیت در چرخه از تولید علم تا کاربرد آن نظیر پیوند سلول‌های بنیادی به بیماران سکته قلبی، آسیب‌های قرنیه، ایسکمی
  • اندام‌های تحتانی، ویتیلیگو و بهبود این بیماران و ارائه خدمات در بعضی از این حوزه‌ها
  • تولید بزهای تراریخت مولد فاکتور انعقادی 9 
  • بلوغ تخمک دام‌های اهلی (بز،گوسفند و گاو) در محیط آزمایشگاهی، انجام لقاح آزمایشگاهی، انجماد جنین‌ها به دنبال آن
  • انتقال به مادران رضاعی و تولید حیوانات سالم
  • ارائه خدمات درمان ناباروری به مردم کشورمان با بیش از 600 سیکل درمانی در ماه
  • ارائه خدمات تشخیص¬های ژنتیکی قبل از لانه گزینی به مردم کشور
  • تاثیر فناورانه نتایج پژوهشی
  • باروری آزمایشگاهی در انسان
  • شبیه سازی تولیدمثلی در حیوانات اهلی
  • انجماد سلول جنسی و جنین انسان
  • تشخیص ژنتیکی قبل از لانه گزینی
  • مهندسی بافت
  • تولید پروتئین‌های نوترکیب
  • تولید وجداسازی انواع سلول‌های بنیادی جنینی بزرگسالان و بندناف
  • تولید بزهای تراریخت
  • تولید جنین‌های دامی
  • طب پیوند با استفاده از سلول درمانی
  • بانک‌های خصوصی و عمومی سلول‌های بنیادی بند ناف
  • بانک سلول‌های بنیادی جنینی و پرتوان القایی


همکاری ها

پژوهشگاه در سطح داخلی 236 طرح مشترک داشته است.
پژوهشگاه در سطح بین المللی 35 طرح مشترک داشته است.

فعالیت های پژوهشگاه

  • برگزاری یازده دوره کنگره بین المللی زیست شناسی و طب تولید مثل رویان
  • برگزاری شش دوره کنگره بین المللی زیست شناسی و فناوری سلول‌های بنیادی رویان
  • برگزاری 102 کارگاه داخل کشوری در زمینه تولید مثل و یا سلول بنیادی
  • برگزاری 27 کارگاه بین المللی در زمینه تولید مثل و یا سلول بنیادی
  • برگزاری 16 کارگاه علمی در زمینه تولید مثل چاپ دو نشریه ISI از سوی پژوهشگاه به نام‌های «Cell Journal» و نشریه بین‌المللی باروری و ناباروریInternational Journal of Fertility and Sterility»» ارائه 969 مقاله به صورت سخنرانی و یا پوستر در سطح داخلی و بین المللی انجام 287 طرح خاتمه یافته و 283 طرح در دست اجرا

 

دستاوردهای پژوهشگاه رویان

  • پژوهشگاه رویان در زمینه خدمات درمان ناباروری، سلول‌های بنیادی و زیست‌فناوری نیز تا کنون موفقیت‌های زیادی را به نام

خود ثبت کرده است. از جمله:

  • تولد اولين كودك حاصل از روش باروری آزمایشگاهی IVF  در تهران (1371)
  • تولد اولین كودك حاصل از روش ميكرواينجكشن ICSI در کشور (1373)
  • تولد اولين كودك حاصل از روش تشخیص ژنتیکی قبل از لانه‌گزینی جنین (PGD ) در ايران (1383)
  • استفاده از سلول‌های بنیادی برای ترمیم ضایعات قلبی ناشی از سکته برای نخستین بار در کشور (1383)
  • استفاده از سلول‌های بنیادی برای ترمیم ضایعات قرنیه چشم برای نخستین بار در کشور (1384)
  • تاسیس نخستین بانک خصوصی خون بند ناف نوزادان (1384)
  • تولد نخستین حیوان شبیه سازی شده خاورمیانه (رویانا) (1385)
  • تولد دو گوساله و سه بزغاله شبیه سازی شده (1388)
  • تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی انسانی  (iPS) (1387)
  • استفاده از سلول‌درمانی برای بهبود و درمان بیماران ویتیلیگو برای نخستین بار در کشور (1387)
  • تاسیس نخستین بانک عمومی خون بند ناف (1387)
  • تولد اولین بزغاله تراریخته حاوی ژن تولید کننده فاکتور 9 انعقادی خون انسان (1388)
  • تولد اولین بزغاله تراریخته حاوی ژن Tissue Plasminogen Activator(tPA ) انسانی (1389)

 

 

 

 

بالا