كتابخانه ها

ويرايش

 

کتابخانه به مکانی گفته می شود که به منظور حفظ و نگهداری آثار مکتوب، منابع هنری، علمی، ادبی و اجتماعی در طی تاریخ تمدن بشری به وجود آمده است. البته در گذشته از کتابخانه ۲ معنی استنباط می شد: یک به معنای مخزن نگهداری کتاب و دیگری هم مکانی برای فروش کتاب فرض می شد. ولی با گذشت زمان فرهنگ نویسان کتابخانه را محلی برای جمع آوری و نگهداری اطلاعات، منابع و خدمات اطلاعاتی معنی کردند که به سه صورت می باشد: کتابخانه خصوصی، کتابخانه عمومی و کتابخانه ملی.
کتابخانه خصوصی: نوعی کتابخانه شخصی است که شخص برای استفاده خود فراهم کرده است.
کتابخانه عمومی: کتابخانه ای است که شخص یا موسسه یا دولتی برای استفاده عموم مردم فراهم کرده است.
کتابخانه ملی: به کتابخانه ای گفته می شود که از طرف ملت یا دولت برای استفاده عموم ملت فراهم شده باشد.


تاریخ تاسیس کتابخانه در ایران
تاریخ تاسیس کتابخانه در ایران به دوره تقسیم می شود: دوره اول مربوط به کتابخانه های ایران باستان است و دوره دوم مربوط به کتابخانه های اسلامی است. همچنین کتابخانه ایران در دوره اسلامی شامل: کتابخانه های ایران از قرن اول اسلامی تا حمله مغول در قرن ششم و کتابخانه های ایران بعد از تسلط مغول تا دوران صفویه می باشد.


کتابخانه های ایران باستان
براساس نوشته های مورخان، در زمان حکومت هخامنشیان، کتاب های علمی و مذهبی ایران در دو کتابخانه : «گنج هاپیکان» در تخت سلیمان و «دزی ناپشت» در تخت جمشید نگهداری می شد. البته این کتابخانه ها پس از حمله اسکندر مقدونی، توسط وی به آتش کشیده شد. ابومشعر بلخی در کتاب «اختلاف الزیجات» می نویسد: «پادشاهان ایران برای نگاهداری و حفظ و صیانت دانش‌ها و بجای ماندن آنها اهتمامی فوق‌العاده مبذول می‌داشتند؛ آنها برای محفوظ ماندن کتاب‌ها و آثار دانشمندان از آسیب زمانه و آفات آسمانی و زمینی وسیله ای از سخت‌ترین محکم‌ترین اسباب و لوازم برگزیدند که تاب مقاومت در برابر هر گونه پیش‌آمدی را داشته باشد و عفونت و پوسیدگی در آن راه نیابد و آن پوست درخت خدنگ بود که به آن توز می‌گفتند. چنانکه هندیان و چینیان و مردم دیگر کشورها از ایشان پیروی کردند و توز برای محکمی و سختی و نرمی و قابلیت انعطاف در کمانسازی هم بکار برده می‌شد. ایرانی‌ها پس از اینکه بهترین وسیله را برای ثبت و ضبط و نوشتن و نگاهداری دانش‌ها بدست آوردند برای یافتن بهترین جا و مکان جهت بنیاد کتابخانه‌ها و خزانه کتاب به جستجو پرداختند جایی که از زمین‌لرزه بر کنار و گلش چسبندگی داشته باشد تا برای ساختمان‌های محکم و پابرجا مناسب باشد. پس از کنجکاوی بسیار سرانجام شهرستانی که همه این محسنات را داشت یافتند و آن شهر اصفهان بود. در آنجا هم پس از کاوش نقاط مختلف شهر روستای جی را بهترین جا و مکان یافتند. در جی کهن‌دژ را برگزیدند و در آنجا عمارتی رفیع بنیاد نهادند و سارویه‌اش نامیدند. مردم از پی بنا بسازنده و پایه‌گذار آن پی بردند زیرا در سال‌های گذشته گوشه‌ای از ساختمان سارویه ویران گردید و در آن دالانی نمایان شد که با گل سفت (ساروج) ساخته شده بود و در آن کتاب‌های زیادی از نوشته پیشینیان نهاده بودند که بر پوست خدنگ نوشته بودند: در دانش‌های گونه‌گون به خط پارسی باستانی. از این کتاب‌ها تعدادی به دست کسی رسید که در خواندن آنها دانا و توانا بود».
اما اولین کتابخانه ایران که بزرگ ترین کتابخانه جهان باستان به شمار می رفت در زمان ساسانیان با تاسیس دانشگاه گندی شاپور در خوزستان به وجود آمد. این کتابخانه نه تنها بزرگ ترین کتابخانه دنیای باستان بود بلکه به عنوان نخستین کتابخانه عمومی- پژوهشی جهان در آن دوره شناخته می شد.


کتابخانه های ایران پس از اسلام
کتابخانه های ایران پس از ورود مسلمانان تا حدودی از رونق افتادند و به دلیل تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی توجه خاصی به این مجموعه اطلاعاتی نمی شد و بیشتر کتابخانه های مسلمان در مساجد دایر می شد. اما با روی کارآمدن دو تن از خلفای بنی عباس یعنی؛ هارون الرشید و مامون و توجه این دو به کتاب، نوشتن، ترجمه و ایجاد مراکز علمی و فرهنگی، تاسیس و استفاده از کتابخانه دوباره مورد توجه قرار گرفت و به دنبال آن بزرگ ترین مراکز علمی، فرهنگی و کتابخانه ای با نام بیت الحکمه در بغداد تاسیس شد.
بعد از تاسیس کتابخانه «بیت الحکمه»، کتابخانه های بزرگ دیگری در کشورهای اسلامی از جمله ایران ساخته شد که عبارتند از: کتابخانه عضدالدوله دیلمی در شیراز، کتابخانه نوح بن منصور سامانی در ماورالنهر، کتابخانه صاحب بن عباد در شهر ری، کتابخانه ابن عمید شهر ری، کتابخانه ابونصر شاپور بن اردشیر، کتابخانه سید نادر الموت، کتابخانه صابونی نیشابور، کتابخانه سهلان ساوجی در ساوه.


کتابخانه های ایران از قرن هفتم تا حکومت صفویه
از مهم ترین کتابخانه های ایران در این دوران را می توان به: کتابخانه رصدخانه مراغه، کتابخانه ربع رشیدی در تبریز، کتابخانه عمومی حاج میرزا حسن خازن لشگر در تبریز، کتابخانه مهندس الممالک غفاری تهران، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در نجف اشاره کرد.
کتابخانه رصدخانه مراغه: این کتابخانه پس از ساخت رصدخانه به دستور هلاکوخان و تلاش خواجه نصرالدین طوسی ایجاد شد و کتابهای آن نیز از بغداد، شام و موصل به این کتابخانه منتقل شد.
کتابخانه ربع رشیدی: این کتابخانه در شهرکی که خواجه رشیدالدین فضل الله در کنار تبریز احداث کرده بود ساخته شد و ربع به معنای خانه، محله و سرا است.
کتابخانه عمومی حاج میرزا حسن خازن لشگر: اولین کتابخانه عمومی است که توسط حاج میرزا خازن لشگر در سال ۱۳۱۲ هـ. ق، جنب مکتب خانه ارگ تبریز تاسیس شد.
کتابخانه مهندس الممالک غفاری: این کتابخانه توسط بنیانگذار اصطلاحات علمی جدید در زبان فارسی یعنی مهندس الممالک غفاری در تهران ساخته شد.
کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی: این کتابخانه ابتدا در نجف ساخته شد ولی در سال ۱۳۴۳ هـ. ق، به شهر قم منتقل شد.


کتابخانه ها پس از حکومت صفویه
تاسیس کتابخانه پس از دوران حکومت صفویه وارد مرحله جدیدی از تحول شد. آشنایی ایرانیان با فرهنگ و تمدن غرب نه تنها در بخش آموزش و پرورش، دانشگاه ها و موسسات عالی تاثیر به سزایی داشت بلکه کتابخانه های ایرانی نیز تحت تاثیر این فرهنگ قرار گرفت. نیاز به اطلاعات و فراگیر شدن آموزش باعث شد برخی از دولتمردان را به فکر راه اندازی مرکزی برای جمع آوری و نگهداری کتاب های علمی، پژوهشی و آموزش موجود در سراسر جهان بیافتند. بدین ترتیب ایجاد کتابخانه ها به سبک جدید از سال ۱۲۴۳، یعنی حدود ۱۲ سال پس از تاسیس مدرسه عالی دارالفنون در سال ۱۲۳۱ آغاز شد.
 

کتابخانه های ایران از سال ۱۳۰۰ تا به امروز
۷۳ سال بعد از تاسیس اولین کتابخانه در مدرسه دارالفنون یعنی در سوم شهریور ۱۳۱۶ هـ. ش، اولین کتابخانه ملی ایران در تهران، به صورت رسمی افتتاح شد. تاریخ ایران با کودتای رضاشاه پهلوی در اسفندماه ۱۲۹۹ وارد مرحله دیگری از تاریخ شد. در این دوره به دلیل افزایش سفرهای خارجی و ورود اروپاییان به ایران کتابخانه ها نیز تحت تاثیر این تبادلات فرهنگی قرار گرفت و کتابخانه های  سنتی جای خود را به کتابخانه های جدید و به سبک غربی دادند و حتی از نظر تقسیم بندی نیز تغییراتی در این کتابخانه به وجود آمد و به دنبال آن کتابخانه های ملی، کتابخانه های آموزشگاهی، کتابخانه های عمومی، کتابخانه های دانشگاهی، کتابخانه های تخصصی، کتابخانه های مدارس دینی، کتابخانه های مساجد و اماکن مذهبی،‌کتابخانه های نابینایان، کتابخانه های کودکان و نوجوانان، کتابخانه های سیار و مراکز اطلاع رسانی به وجود آمدند.
روند ایجاد و تجهیز کتابخانه در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل افزایش قشر تحصیل کرده و دانشگاهی رشد قابل توجهی یافت.


کتابخانه عمومی
از مهم ترین عوامل ایجاد كتابخانه‌ عمومی‌ در ایران‌، ایجاد فرصت‌هایی‌ برای‌ خودآموزی‌، تشویق‌ و ترویج‌ مطالعه‌ و كمك‌ به‌ ارتقای‌ سطح‌ فرهنگی‌ و اجتماعی‌ جامعه‌ است‌. در ایران‌ سه‌ نوع‌ كتابخانه با نام های:‌ عمومی-‌ دولتی‌، مردمی‌ و مشاركتی‌ وجود دارد که از بین آن ها كتابخانه‌های‌ عمومی‌ دولتی‌ رواج‌ بیشتری‌ دارد.
براساس بیانیه ایفلای یونسکو در سال ۱۹۹۴، مهم ترین اهداف کتابخانه های عمومی مشتمل بر: حمایت از آموزش فردی، خودآموزی و آموزش رسمی در تمامی سطوح، ایجاد محلی برای اطلاعات که ان را در اختیار همه قرار دهد، فراهم آوردن فرصت هایی برای توسعه خلاقیت ها، اجرا و تقویت عادت مطالعه در کودکان از سنین خردسالی، تاثیر بر پیشرفت های فرهنگی - هنری جامعه و شکل دادن جامعه از هویت فرهنگی، تقویت بینش اجتماعی به عنوان محل عمومی و مکان ملاقات افراد جامعه
اولین کتابخانه عمومی در ایران در سال ۱۳۰۵ در ساختمان بلدیه تهران تاسیس شد و بعدها در ۱۶ مهر ۱۳۴۰ کتابخانه عمومی پارک شهر با گنجایش ۲۵۰هزار جلد کتاب به عنوان نخستین کتابخانه شهر تهران افتتاح شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر اساس گزارش نهاد کتابخانه های عمومی کشور، تعداد كتابخانه‌های‌ عمومی دولتی در سال ۱۳۸۹‌، حدود ۲ هزار و ۴۰۰ کتابخانه عمومی است که با همکاری وزارت علوم این رقم به ۳ هزار قابل افزایش است. تمام‌ كتابخانه‌های‌ عمومی‌ زیر نظر هیات‌ امنای‌ كتابخانه‌های‌ عمومی‌ كشور فعالیت‌ می‌كنند. بودجه‌ این‌ كتابخانه‌ها نیز از بودجه‌ جاری‌ دولت‌ تامین‌ می‌شود. برای‌ آموزش‌ ضمن‌خدمت‌ كتابداران‌ شاغل‌ در كتابخانه‌های‌ عمومی‌، دوره‌های‌ منظم‌ آموزشی‌، به‌ مدت‌ یك‌ هفته‌ یا 10 روز، در طول‌ سال‌ و در استان‌های‌ مختلف‌ برگزار می‌شود. هیات‌ امنای‌ كتابخانه‌های‌ عمومی‌ كشور مسئولیت‌ برگزاری‌ این‌ دوره‌ها را برعهده‌ دارند.
از مهم ترین کتابخانه های عمومی کشور می توان به کتابخانه های ملی و تربیت تبریز، کتابخانه ملی فارس در شیراز نام برد.

کتابخانه ملی ایران
اولین كتابخانه‌ ملی‌ در ایران در سال ۱۳۱۶ به دنبال پیشنهاد مهدی بیانی، رییس کتابخانه عمومی معارف، به علی اصغر حکمت، وزیر معارف وقت، در تهران افتتاح شد. این کتابخانه در سال ۱۳۴۶، زیرنظر وزارت فرهنگ و هنر قرار گرفت. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، براساس اساسنامه مصوبه مجلس شورای اسلامی، کتابخانه ملی موسسه ای آموزشی، خدماتی و تحقیقاتی است که اداره آن مستقیاً بر عهده رییس جمهور می باشد و رییس کتابخانه نیز توسط رییس جمهور انتخاب می شود. علاوه بر این تامین بودجه کتابخانه ملی به عهده دولت است و اداره آن نیز زیر نظرهیئت امنای کتابخانه است. از مهم ترین وظیفه كتابخانه‌ ملی‌ ایران‌؛ علاوه بر حفظ‌ و نگهداری‌ كلیه‌ آثار فكری‌ كشور، كمك‌ به‌ پیشرفت‌ نظام‌ كتابخانه‌ای‌ كشور است. پیش‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ كتابخانه‌ ملی‌ مشتمل بر ده‌ بخش‌ ‌ بود كه‌ عبارت بودند از: بخش‌ نسخ‌ خطی‌، بخش‌ مبادلات‌ بین‌المللی‌، بخش‌ دریافت‌ و سفارش‌، بخش‌ مبادلات‌ داخلی‌، بخش‌ مرجع‌ و ایرانشناسی‌، بخش‌ مخزن‌ و كتاب‌های‌ چاپی‌، بخش‌ فهرست‌نویسی‌، بخش‌ كتابشناسی‌، بخش‌ میكروفیلم‌ و بخش‌ ادواری‌ها. اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بر اساس‌ طرح‌ جدید، كتابخانه‌ ملی‌ از دو معاونت‌؛ معاونت‌ اطلاع‌رسانی‌ و معاونت‌ پردازش‌ و پژوهش‌ تشكیل‌ شده‌ است‌.
ساختمان‌ قدیمی‌ این‌ كتابخانه‌ در خیابان‌ سی‌ تیر در تهران‌ واقع‌ است و ساختمان‌ جدید كتابخانه‌ ملی‌ در محدوده عباس‌آباد و در زمینی‌ به‌ وسعت‌ ۶۲ هزار متر مربع‌ قرار دارد. زیربنای ساختمان‌ كتابخانه‌ حدود ۹۰ هزار متر مربع‌ است.
كتابخانه‌ ملی‌ علاوه‌ بر انتشار كتابشناسی‌ ملی‌، كه‌ اكنون‌ بر روی‌ دیسك‌ نوری‌ منتشر می‌شود، شماری‌ از كتاب‌ها و راهنماها را نیز منتشر كرده‌ است‌. نشریه‌ فصلنامه‌ كتاب‌ از انتشارات‌ كتابخانه‌ ملی‌ است‌ كه‌ به‌صورت‌ منظم و فصلی‌ منتشر می‌شود. اكنون‌ ناشران‌ موظف‌اند تا كتاب‌های‌ در دست‌ چاپ‌ خود را پیش‌ از انتشار و بعد از دریافت‌ مجوز انتشار از وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، برای‌ فهرست‌نویسی‌ پیش‌ از انتشار یعنی فیپا، به‌ كتابخانه‌ ملی‌، كتابخانه‌ دانشكده‌ علوم‌ دانشگاه‌ تهران‌، یا پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌ تحویل‌ نمایند. فیپا باید در پشت‌ صفحه‌ عنوان‌ كتاب‌ها چاپ‌ شود.


كتابخانه‌های‌ كودكان‌
پیش‌ از انقلاب‌، كتابخانه‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ در ایران‌ نسبت‌ به‌ سایر كتابخانه‌ها پیشرفته‌تر و توسعه‌یافته‌تر بوده‌ است‌. كتابخانه‌های‌ كودكان‌ زیر‌ نظر كانون‌ پرورش‌ فكری‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ قرار داشت و بر اساس آمار ارایه شده حدود ۲۸ كتابخانه‌ كودك‌ در تهران‌، ۱۱۸ كتابخانه‌ كودك‌ در سایر استان‌ها و ۴۰  كتابخانه‌ سیار وجود داشت. كتابخانه‌های‌ كودكان‌ اغلب‌ با ساختمان‌
زیبا و مناسب‌ در پارك‌ها واقع‌ شده‌اند. در حال حاضر نیز مؤسسه‌ مركزی‌ كانون‌ پرورش‌ فكری‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ وظیفه‌ انتخاب‌، سازماندهی‌ و ارسال‌ كتاب‌ به‌ سایر كتابخانه‌های‌ كودكان‌ را برعهده‌ دارد.


كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌
امروزه اغلب‌ دانشگاه‌ها و دانشكده‌ها، دارای كتابخانه‌ های مجهز هستند. کتابخانه دانشگاه‌های‌ تهران‌، مشهد، شهید چمران‌ اهواز، اصفهان‌، كرمان، بیرجند، شهر کرد، دانشگاه صنعتی بابل، دانشگاه جندی شاپور دزفول، شیراز، کاشان، کردستان، گیلان، لرستان، تبریز، زنجان، زابل، قم، مازندران، ملایر دانشگاه رازی کرمانشاه، یزد و اردبیل از جمله کتابخانه های دانشگاهی هستند که‌ علاوه‌ بر كتابخانه‌های‌ دانشكده‌ای‌، دارای‌ كتابخانه‌ مركزی‌ نیز می‌باشند. تقریباً همه‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ از مجموعه‌های‌ مناسبی‌ برخوردارند. امانت‌ بین‌كتابخانه‌ای‌ در بین‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ از رواج‌ چندانی‌ برخوردار نیست‌. هرچند نظام‌ سازماندهی‌ در اغلب‌ كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌، نظام‌ رده‌بندی‌ كنگره‌ LC است‌ اما هنوز در برخی‌ از كتابخانه‌ها نظام‌ رده‌ بندی‌ دیویی‌ است‌. می‌توان‌ گفت‌ كه‌ تقریباً همه‌ منابع‌ كتابی‌ در كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ فهرست‌نویسی‌ شده‌ و دسترسی‌ به‌ منابع‌ ازطریق‌ برگه‌دان‌ میسر است‌. با ورود رایانه‌ در عرصه‌ كتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌، اكنون‌ بسیاری‌ از كتابخانه‌های‌ دانشگاهی‌ منابع‌ خود را به‌ رایانه‌ای‌ وارد كرده‌ و امكان‌ جستجوی‌ منابع‌ كتابخانه‌ای‌ خود ازطریق‌ رایانه‌ را فراهم‌ آورده‌اند.
كتابخانه‌های‌ مدارس‌
علیرغم اهمیت‌ نقش‌ كتابخانه‌ در دوره‌ تحصیل برای گروه های سنی نوجوانان و جوانان، كتابخانه‌های‌ مدارس‌در ایران‌ چندان‌ پیشرفته‌ نیستند و بیشتر کتابخانه های از یک یا دو قفسه کتاب تجاوز نمی کند و معمولاً هم فاقد كتابدار می‌باشند. همچنین اغلب‌ كتابخانه‌های‌ مدارس‌ موجود، از نظام‌ سازماندهی‌ مشخصی‌ برخوردار نیستند و مجموعه‌های‌ آنها نیز فهرست‌ نشده‌اند. بیشتر کتابخانه های بزرگ در شهرهای‌ بزرگی‌ چون‌ تهران‌، اصفهان‌، مشهد و شیراز دایر هستند و سایر استان‌ها كمتر دارای كتابخانه‌ بزرگ‌ هستند.


كتابخانه‌های‌ تخصصی‌
در ایران‌ نمونه‌های‌ بسیار مناسبی‌ از كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ وجود دارد. كتابخانه‌هایی‌ چون‌ كتابخانه‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌، كتابخانه‌ منطقه‌ای‌ شیراز، كتابخانه‌ مركزی‌ دانشگاه‌ علوم‌ پزشكی‌ ایران‌، كتابخانه‌ مركزی‌ شركت‌ ملی‌ نفت‌ ایران‌، كتابخانه‌ بانك‌ مركزی‌ ایران‌، كتابخانه‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌، كتابخانه‌ آیت‌ الله‌ مرعشی‌ نجفی‌، كتابخانه‌ سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌، كتابخانه‌ مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، كتابخانه‌ وزارت‌ امور خارجه‌ و مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمی‌ ایران‌ از نمونه‌های‌ این‌ نوع‌ كتابخانه‌ می‌باشند. در اغلب‌ كتابخانه‌های‌ یادشده‌ علاوه‌ بر اشتغال‌ كتابداران‌ متخصص‌ و ارائه‌ خدمات‌ مناسب‌ كتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌، ازنظر غنای‌ مجموعه‌های‌ خود نیز بی‌ نظیر می‌باشند. علاوه‌ بر نمونه‌های‌ یادشده‌، در بسیاری‌ از وزارتخانه‌های‌ كشور كتابخانه‌های‌ تخصصی‌ وجود دارد.
 

بالا